Głoska to najmniejsza jednostka dźwiękowa mowy — dźwięk wydawany przez narządy mowy. Litera to znak graficzny (pisany), który reprezentuje głoskę w piśmie.
Liczba liter w wyrazie nie zawsze równa się liczbie głosek! Np. wyraz szczeka ma 7 liter, ale tylko 5 głosek: sz→1, cz→1, e, k, a.
Dźwięk mowy, wymawiany. Istnieje w mowie. Przykład: wymówione [p], [a], [sz]
Znak graficzny, pisany. Istnieje w piśmie. Przykład: zapisane: p, a, s, z
W języku polskim jest 8 samogłosek. Samogłoska to głoska wymawiana przy swobodnym przepływie powietrza przez usta — tworzy sylabę samodzielnie.
Uwaga: ą i ę to samogłoski nosowe — wymawiane przez nos (zwłaszcza przed spółgłoskami zwartymi). Np. kąt [kont], ręka [renka].
Spółgłoski dźwięczne towarzyszą im wibracje strun głosowych. Ich odpowiedniki bezdźwięczne — nie mają wibracji. Tworzą pary:
| Dźwięczna | Bezdźwięczna | Przykład dźwięczna | Przykład bezdźwięczna |
|---|---|---|---|
| b | p | buk | puk |
| d | t | dom | tom |
| g | k | gol | kol |
| w | f | wóz | fus |
| z | s | ząb | sąd |
| ż/rz | sz | żaba | szabla |
| dż | cz | dżem | czes |
| dź | ć | dźwig | ćma |
| dz | c | dzban | cena |
| ź | ś | źródło | ślad |
Spółgłoski bezparne bezdźwięczne: h/ch, f (jako samodzielne).
Spółgłoski bezparne dźwięczne: m, n, ń, l, ł, r, j.
Upodobnienie fonetyczne to zmiana brzmienia głoski pod wpływem sąsiedniej głoski. Głoski mogą się udźwięczniać lub ubezdźwięczniać.
Głoska dźwięczna na końcu wyrazu lub przed bezdźwięczną traci dźwięczność.
chleb → wymawia się [chlep]
ząb → [zomp]
nóż → [nusz]
Głoska bezdźwięczna przed dźwięczną może się udźwięczniać.
także → [tagże]
prośba → [próźba]
koźba → [kogzba]
Dwuznaki to pary liter oznaczające jedną głoskę. To kluczowe przy liczeniu głosek w wyrazie!
szkoła: sz+k+o+ł+a = 5 głosek, 6 liter
rzecz: rz+e+cz = 3 głoski, 5 liter
choroba: ch+o+r+o+b+a = 6 głosek, 7 liter
Litera i przed samogłoską (ia, ie, io) zmiękczy poprzednią spółgłoskę i nie tworzy osobnej głoski.
nie = n'+e = 2 głoski, 3 litery
15 pytań — klasyfikuj głoski i licz samogłoski w wyrazach. Za każdą poprawną odpowiedź: +10 XP
12 pytań — policz głoski w wyrazie (uwaga na dwuznaki!). Za każdą poprawną odpowiedź: +10 XP
12 pytań — upodobnienia fonetyczne i pary głosek. Za każdą poprawną odpowiedź: +10 XP
Każdy gracz odpowiada na 3 pytania. Odpowiedź w ciągu 5s = 15 pkt, po 5s = 10 pkt.