Zdanie złożone składa się z co najmniej dwóch zdań składowych, połączonych ze sobą. Każde zdanie składowe posiada własne orzeczenie (czasownik).
Podział główny:
• Złożone współrzędnie — zdania składowe są równorzędne (żadne nie zależy gramatycznie od drugiego)
• Złożone podrzędnie — jedno zdanie jest nadrzędne, a drugie zależy od niego (jest podrzędne)
🤝 Współrzędnie złożone
„Ala czyta, a Bartek gra."
Oba zdania są równoważne, żadne nie tłumaczy drugiego
↕ Podrzędnie złożone
„Uczę się, bo jutro mam kartkówkę."
Zdanie „bo jutro mam kartkówkę" zależy od głównego
🤝 Zdania złożone WSPÓŁRZĘDNIE
Zdania składowe są równorzędne — połączone spójnikami współrzędnymi. Wyróżniamy 4 rodzaje:
🔗 Łączne
Oba zdania współwystępują, uzupełniają się nawzajem.
iorazteżaani
Pada deszcz i wieje wiatr.
🔄 Rozłączne
Zdania wykluczają się lub stanowią alternatywę.
albolubczybądź
Zostanę w domu, albo pójdę do kina.
⚡ Przeciwstawne
Drugie zdanie kontrastuje z pierwszym lub je ogranicza.
aleleczjednaknatomiastzaśa
Lubię słodycze, ale nie jem ich często.
➡ Wynikowe
Drugie zdanie jest skutkiem lub wnioskiem z pierwszego.
więcdlategototeżzatem
Byłem zmęczony, więc poszedłem spać.
↕ Zdania złożone PODRZĘDNIE
Jedno zdanie jest nadrzędne (główne), drugie — podrzędne (zależy od głównego). Zdanie podrzędne pełni rolę składniową (podmiotu, orzecznika, dopełnienia itd.).
👤 Podmiotowe
Zdanie podrzędne pełni funkcję podmiotu. Odpowiada na pytanie: kto? co?
ktoco
Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje.
📋 Orzecznikowe
Zdanie podrzędne pełni funkcję orzecznika. Odpowiada na pytanie: jaki jest? kim jest?
żektojaki
Marzeniem Ani jest, żeby zostać lekarką.
🎯 Dopełnieniowe
Zdanie podrzędne pełni funkcję dopełnienia. Odpowiada na pytanie: kogo? co? komu? czemu?
żeżebyczyjak
Powiedział, że jutro wróci.
🏷 Przydawkowe
Zdanie podrzędne pełni funkcję przydawki — opisuje rzeczownik. Odpowiada na pytanie: który? jaki? czyj?
któryjakiczyj
Spotkałem chłopca, który grał w piłkę.
🌍 Okolicznikowe
Zdanie podrzędne pełni funkcję okolicznika (czasu, miejsca, przyczyny, celu itd.).
kiedygdziebożebychociaż
Idę spać, bo jestem zmęczony.
Wskazówka: Aby rozpoznać typ zdania podrzędnego, zapytaj: jaką rolę składniową pełni zdanie podrzędne w stosunku do zdania nadrzędnego? Podmiot → podmiotowe, orzecznik → orzecznikowe, dopełnienie → dopełnieniowe, przydawka → przydawkowe, okolicznik → okolicznikowe.